ผมโชคดีอย่างที่สุดที่ได้เป็นลูกศิษย์อาจารย์ประเวศ ตั้งแต่เป็นนักศึกษาแพทย์ที่ศิริราชกระทั่งปัจจุบัน อาจารย์ประเวศเป็นแพทย์รุ่นพี่ศิริราช รุ่น ๖๐ ผมเป็นรุ่นน้องศิริราชรุ่น ๙๓ นึกถึงสมัยรับน้องข้ามฟาก อาจารย์ รุ่นพี่หลายท่านมารับน้อง บางท่านอายุกว่า ๘๐ แทนตัวเองว่าพี่ แต่ นศพ. ก็จะเรียกว่า อาจารย์ๆ ด้วยวัยต่างกันรุ่นลูกรุ่นหลาน
สมัยเรียนแพทย์เห็นความทุ่มเท มุ่งมั่นตั้งใจ ความเก่ง ของอาจารย์ประเวศที่พยายามให้อาจารย์แพทย์ที่ศิริราชทำหน้าที่อย่างสมบูรณ์ทั้งการสอน การวิจัย การรักษาดูแลผู้ป่วย และเป็นแบบอย่างที่ดี
ผมได้เรียนกับอาจารย์ประเวศไม่กี่คาบ แต่สัมผัสได้ถึงความเป็นครูที่ยิ่งใหญ่ ไม่ได้สอนแค่ความรู้ แต่สอนให้คิด สร้างแรงบันดาลใจ ไม่ใช่แค่ตรวจรักษาโรค ให้รู้จักดูแลทั้งคนและสังคม
ครูปกติทั่วไปได้แค่บอกเล่า
ครูที่ดีทำหน้าที่อธิบาย
ครูที่เหนือกว่าใช้วิธีแสดงให้เห็น
ส่วนครูที่ยิ่งใหญ่นั้นสร้าง "แรงบันดาลใจ" -
The mediocre teacher tells. The good teacher explains. The superior teacher demonstrates. The great teacher inspires.
อาจารย์ประเวศเป็นครูที่ยิ่งใหญ่ ไม่ใช่แค่สอนหรือเป็นแบบอย่างให้เห็น แต่สร้างแรงบันดาลใจให้ทุกคนใช้ศักยภาพทั้งหมดที่มีอยู่ ทำความดีเพื่อเพื่อนมนุษย์ ลูกศิษย์ของอาจารย์ไม่ใช่มีเฉพาะที่ศิริราชหรือมหาวิทยาลัยมหิดล แต่มีอยู่ทั่วแผ่นดินไทย
ผมเรียนจบแล้วมาทำงานโรงพยาบาลชุมชน ไม่ค่อยได้เจอท่านโดยตรง ได้ติดตามอ่านจากข้อเขียนของท่าน จากเส้นทางชีวิตในหมอชาวบ้าน คอลัมน์ในหนังสือพิมพ์ บทความที่เกี่ยวกับการปฏิรูปประเทศในหลายๆ ด้าน ปฏิรูประบบสุขภาพ ปฏิรูปการศึกษา ปฏิรูปการเมือง ปฏิรูปกฎหมาย ปฏิรูปสังคม ปฏิรูปศาสนา ปฏิรูปวัฒนธรรม ปฏิรูปเศรษฐกิจ เสนอทางออกแก้วิกฤติชาติในหลายๆ เหตุการณ์ และหนังสือหลายๆ เล่ม เช่น สาธารณสุขกับพุทธธรรม พุทธธรรมกับสังคม วิธีแก้เซ็งสร้างสุข การพัฒนาพลังสร้างสรรค์องค์กร สุขภาพในฐานะอุดมการณ์ของมนุษย์ ยุทธศาสตร์ชาติเพื่อสร้างความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจ สังคมและศีลธรรม สุขภาวะสร้างได้ มีปัญญารักษาทุก(ข์)โรค ยุทธศาสตร์เขยื้อนสังคมไทยออกจากโครงสร้างมรณะ ยุทธศาสตร์สังคมเข้มแข็ง (ยุทธศาสตร์พลังแผ่นดิน) ฯลฯ
เมื่อมีโครงการป้องกันและควบคุมโรคธาลัสซีเมีย จังหวัดพัทลุง ซึ่งเป็นโครงการแรกๆ ของประเทศไทยในการควบคุมป้องกันโรคธาลัสซีเมียในระดับชุมชน ใน พ.ศ. ๒๕๓๖ ได้มีโอกาสพบกับอาจารย์ประเวศ เมื่อท่านไปเยี่ยมพื้นที่ และในการประชุมวิชาการโรคธาลัสซีเมียประจำปี
อาจารย์ประเวศพูดถึงโครงการนี้หลายครั้งหลายวาระ ยิ้มและเล่าอย่างสนุก โครงการธาลัสซีเมียที่พัทลุงมีผลสำเร็จสำคัญอย่างหนึ่งคือ หมอสุเทพ ได้ภรรยา
เมื่อวันที่ ๑๐ พฤศจิกายน ๒๕๖๗ ได้มีโอกาสไปเยี่ยมอาจารย์ที่บ้าน แม้เคลื่อนไหวไม่ค่อยสะดวกแต่ความจำ สติปัญญา ยังไม่พร่องแม้แต่น้อย อาจารย์ยังพูดถึงโครงการธาลัสซีเมียจังหวัดพัทลุง และเอ่ยชื่อ นามสกุล ภรรยาผม ได้อย่างถูกต้อง แม้ว่าไม่ได้เจอกันเลยในรอบยี่สิบปี
เวทีสามพราน ซึ่งประชุมต่อเนื่องกันมาตั้งแต่ปี ๒๕๒๙ ที่โรงแรมโรสการ์เด้น สามพราน นครปฐม เป็นที่ที่ได้มีโอกาสไปชาร์จแบต เพิ่มพลัง เติมอาหารสมอง เป็นโอกาสที่ผมได้ไปพบอาจารย์ประเวศอยู่บ้าง และเมื่อมารับตำแหน่งเลขาธิการคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ ก็ได้รับพร คำชี้แนะในการทำงานตลอดเวลา ลายมืออาจารย์อ่านยากขึ้น แต่ยังทรงพลังทั้งความรัก ความตั้งใจ และปัญญาความรู้ที่ส่งมอบให้ต่อเนื่อง
เวทีสามพรานได้ขับเคลื่อนการปฏิรูประบบสุขภาพของประเทศ ไม่ใช่แค่เรื่องของมดหมอหยูกยารักษาโรคในโรงพยาบาล แต่สุขภาพเชื่อมโยงเป็นองค์รวมทั้ง กาย ใจ สังคม และปัญญา ต้องให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการดูแลสุขภาพของตนเองและชุมชน ให้องค์กรและภาคส่วนต่างๆ มาทำงานร่วมหนุนเสริมกันกับที่กระทรวงสาธารณสุขได้ทำอยู่แล้ว เกิดองค์กรต่างๆ ขึ้น
พ.ศ. ๒๕๓๔ มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ
พ.ศ. ๒๕๓๖ สวรส. สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข
พ.ศ. ๒๕๔๔ สสส. สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ
พ.ศ. ๒๕๔๕ สปสช. สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ
พ.ศ. ๒๕๕๐ สช. สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ
พ.ศ. ๒๕๕๑ สพฉ. สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ
พ.ศ. ๒๕๕๒ สรพ. สถาบันรับรองคุณภาพสถานพยาบาล
อาจารย์ประเวศให้เขียนเรื่องขบวนการแพทย์ชนบท เสนอรับรางวัลแมกไซไซ เพื่อให้คนไทยทุกภาคส่วนและชาวโลกได้เรียนรู้ว่า การทำความดีให้ประชาชนทั้งประเทศมีวิธีการอย่างไร “การเดินทัพทางไกล (๕๐ ปี) เพื่อคนจน จากชุมชนสู่นโยบาย A Long March for the Poor from Community to Policy” ส่งไปได้รับรางวัลในปี ๒๕๖๗ คณะของเราได้เดินทางไปกรุงมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์ วันที่ ๑๖ พฤศจิกายน ๒๕๖๗
“Rural Doctors Movement 2024 Ramon Masaysay Award
In recognition of their historic and continuing contribution to their people’s health and perhaps just as importantly, to their recognition and fulfillment as citizens with basic rights. By championing the rural poor, the movement made sure to no one behind as the nation marches forward to greater economic prosperity and modernization.
ที่ Ramon Masaysay Center มีจัดแสดงผู้เคยได้รับรางวัลรามอนแมกไซไซทั้งหมดตั้งแต่แรกในปี ค.ศ. ๑๙๕๘ มีภาพอาจารย์ประเวศปรากฏอยู่ เป็นบุคคลที่ได้รับรางวัลแมกไซไซในปี ๑๙๘๑ (พ.ศ. ๒๕๒๔)
ผลงาน คำกล่าว บทความ หนังสือมากมาย กล่าวกันไม่จบสิ้น ลองสรุปเป็นคำสำคัญสั้นๆ ให้จำได้
P P4 Participatory Public Policy Process หรือ พียกกำลังสี่ เป็นกระบวนการประชาธิปไตยที่ทุกฝ่ายในสังคมเข้ามามีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบาย และขับเคลื่อนนโยบายไปสู่ความสำเร็จ เน้นที่การมีส่วนร่วม (Collaboration) ไม่ใช้ confrontation แบบการเมือง
R Realization มุ่งการปฏิบัติ ทำให้เป็นจริง การทำให้สำเร็จ เปลี่ยนการเรียนรู้ที่เอาวิชาเป็นตัวตั้ง เป็นเอาชีวิตเป็นตัวตั้ง
A Action การปฏิบัติโดยไม่เรียนรู้ไม่สำเร็จ การเรียนรู้แต่ทางทฤษฎีก็ไม่สำเร็จ ต้องเป็นการเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ (Participatory Interactive Learning Through Action: PILA) จึงจะสำเร็จ
W Well-being สุขภาวะในทุกช่วงของชีวิต อุดมการณ์สูงสุดคือสุขภาพที่สมบูรณ์ของมนุษยชาติทั่วโลก (Complete well-being of mankind around the world)
A AIC การพัฒนาพลังสร้างสรรค์องค์กร คิดวางแผนร่วมกัน ๓ ช่วง ช่วงซาบซึ้งคุณค่า A=Appreciation ทุกคนได้พูดถึงความคิดและจินตนาการของแต่ละคน ช่วงปฏิสัมพันธ์ I=Influence ช่วงควบคุมไปสู่การกระทำ C=Control เป็นการใช้สมองทั้งซีกซ้ายและซีกขวา ทำงานร่วมกันด้วยความรัก เห็นคุณค่าของกันและกัน แก้ปัญหายากๆ ให้ลุล่วงได้
S Spirituality มิติภายในของมนุษย์ที่ลึกที่สุด ภาวะภายในที่พ้นจากอัตตา เป็นรากฐานของสุขภาวะและสังคมที่ดี เมตตา เสียสละ ทำเพื่อส่วนรวม แสดงออกถึงความดีงาม
E Equity ความเป็นธรรม ต้องทำให้ทุกคนมีโอกาสเข้าถึงชีวิตที่ดีอย่างแท้จริง มีศักดิ์ศรีและโอกาส ความไม่เป็นธรรมต้องแก้ที่โครงสร้าง ไม่ใช่แค่ปัจเจก ใช้พลังคุณธรรมจริยธรรม พลังของความดีงาม ให้ความสำคัญกับคนยากคนจน กลุ่มเปราะบาง ผู้ด้อยโอกาส
W Wisdom ความสามารถในการเห็นตามความเป็นจริง รู้ทั่ว รู้เท่าทัน ประกอบด้วย ๓ มิติ ทั้งความรู้ คุณธรรม และการลงมือทำ เข้าใจเหตุปัจจัยเชื่อมโยงกัน ไม่ใช่เพียงความรู้หรือความฉลาดเชิงสติปัญญา แต่เป็นคุณสมบัติที่ลึกและกว้างกว่านั้น เป็นพลังที่เชื่อมโยง “ความจริงของชีวิต” เข้ากับ “การกระทำที่ถูกต้องดีงาม”
A Aspiration ความหวัง ความใฝ่ฝันเพื่อมวลมนุษยชาติ เพื่อไปสู่จุดหมายที่สำคัญยิ่งใหญ่ ความรู้มีข้อจำกัด ไม่มีพลังส่งมากพอ ต้องเอาความใฝ่ฝันหรือจินตนาการนำ Imagination is more important than knowledge มนุษย์ทั้งหมดพ้นทุกข์ร่วมกันได้ สุขภาพเป็นอุดมการณ์ใหม่ของชาติ
S System Thinking คิดมองเป็นระบบ รู้เข้าใจโครงสร้าง คิดแบบองค์รวม ทำแบบบูรณาการ มีการจัดการที่ดี ทำสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ ให้เป็นไปได้ เครื่องมือขับเคลื่อนเรื่องยาก ด้วยหลักทฤษฎีสามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขา ทำ ๓ องค์ประกอบเชื่อมโยงกันคือการสร้างความรู้ การเคลื่อนไหวสังคม และเชื่อมโยงการเมือง
I INN โครงสร้างใหม่ในการปลดปล่อยชีวิตไปสู่อิสรภาพ ศักยภาพ และความสุข I = Individual แต่ละบุคคล ลงมือทำเองได้ N = Nodes รวมตัวกันเป็นกลุ่ม ทำเรื่องดีๆ ที่กลุ่มสนใจร่วมกัน และ N = Networks มีการเชื่อมโยงกันเป็นเครือข่าย
ช่วยกันคิดปรับปรุงใส่เพิ่มเติมเสริมต่อได้นะครับ
เชื่อมั่นว่าอุดมการณ์ ปณิธาน ปัญญา ความรู้ แรงบันดาลใจ จากอาจารย์ประเวศ เป็นมรดกให้ลูกศิษย์ และคนรุ่นหลังได้นำไปใช้ต่อไปอย่างไม่มีที่สิ้นสุด เกิดประโยชน์กับเพื่อนมนุษย์ ช่วยให้โลกนี้ดีขึ้น ช่วยให้มนุษยชาติได้พบศานติสุข ดังที่อาจารย์มุ่งหวังตั้งใจ