… ฝรั่งแช่อิ่ม
สถานการณ์ความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ โดยเฉพาะความขัดแย้งระหว่าง สหรัฐอเมริกา และ อิหร่าน ได้ส่งผลกระทบต่อเสถียรภาพด้านพลังงานโลกและราคาน้ำมันอย่างสำคัญ หลายประเทศจึงเริ่มมองหา “ตัวเลือก” ที่เป็นพลังงานทดแทน หรือพลังงานทางเลือกเพื่อสร้างความมั่นคงทางพลังงานในระยะยาว
แต่การเปลี่ยนผ่านพลังงานอย่างเป็นธรรมนี้ เราจะเปลี่ยนอย่างไรให้เกิดความป็นธรรม ในระดับโลก International Energy Agency ที่มีจุดเด่นสำคัญคือการพัฒนา “กรอบตัวชี้วัด” (indicators) และเมื่อปีที่ผ่านมาได้เผยแพร่เอกสารเรื่อง Indicators Handbook for Just and Inclusive Energy Transitions 2026 สำหรับประเมินความเป็นธรรมของการเปลี่ยนผ่านพลังงาน บน ๑๐ ข้อเสนอคือ
๑. การวางแผนพลังงานอย่างเป็นธรรมและครอบคลุม (Energy Planning for Just and Inclusive Energy) เช่น แผนระดับชาติที่ระบุหลักการความเป็นธรรม จำนวนเทศบาล/องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีแผนการเปลี่ยนผ่านพลังงานอย่างเป็นธรรม
๒. ยุติความยากจนด้านพลังงาน (Ending Poverty Energy) เช่น การวัดความสามารถในการจ่ายค่าไฟฟ้า เช่น ร้อยละของรายได้ที่ใช้จ่ายด้านพลังงาน (เพื่อสะท้อนความสามารถในการจ่ายหรือภาระค่าใช้จ่ายด้านพลังงาน) จำแนกตามเพศ และพื้นที่ชนบท/เมือง/ภูมิภาค
๓. การมีส่วนร่วมของประชาชน เช่น สัดส่วนของผู้เข้าร่วมจากกลุ่มเปราะบางในการประชุมรับฟังความคิดเห็น จำนวนกิจกรรมการมีส่วนร่วมที่จัดขึ้น (เช่น การประชุมรับฟังความคิดเห็น การประชุมเชิงปฏิบัติการ เวทีสาธารณะ และการออกแบบร่วม) เพื่อสนับสนุนกระบวนการพัฒนานโยบายด้านพลังงาน
๔. การคุ้มครองทางสังคม (Social Protection) เช่น สัดส่วนของแรงงานนอกระบบในภาคพลังงานที่เปลี่ยนผ่านเข้าสู่การจ้างงานในระบบในภาคพลังงานสะอาด โดยจำแนกตามเพศ
๕. นโยบายที่ครอบคลุมคนทุกกลุ่ม (Policy Inclusiveness) เช่น ผลกระทบต่อสุขภาพที่แตกต่างกันตามเพศ จากมลพิษทางอากาศภายในครัวเรือนและการใช้เทคโนโลยีการประกอบอาหาร จำนวนของนโยบายหรือโครงการด้านพลังงานที่มีการออกแบบร่วมกับกลุ่มเยาวชน (co-design)
๖. เคารพสิทธิ (Respect Rights) เช่น จำนวนข้อร้องเรียนที่ได้รับการรายงานและได้รับการแก้ไข ซึ่งเกี่ยวข้องกับโครงการพลังงานสะอาด สัดส่วนร้อยละของแรงงานในภาคพลังงานที่อยู่ภายใต้มาตรการคุ้มครองสิทธิแรงงาน
๗. การลงทุนในแนวทางที่มีราคาเข้าถึงได้ และเชื่อถือได้ (Invest in Affordable and Reliable Solutions for Just and Inclusive Energy Transitions) เช่น ค่าใช้จ่ายด้านพลังงานที่ลดลงของครัวเรือน ภายหลังการดำเนินโครงการพลังงานสะอาดและการใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ
๘. การดำเนินการตามแนวทางที่มีความมั่นคงและยั่งยืน (Implement Secure and Sustainable Solutions) เช่น จำนวนการจ้างงานในระดับท้องถิ่นที่เกิดขึ้นในพื้นที่ที่มีการดำเนินนโยบายการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด
๙. เศรษฐกิจที่ยั่งยืนและครอบคลุมสำหรับทุกคน (Sustainable and Inclusive Economic Growth for All) เช่น ระดับคุณภาพน้ำในพื้นที่โดยรอบแหล่งสกัดหรือโรงงานแปรรูป
๑๐. งานที่มีคุณภาพและการพัฒนาศักยภาพแรงงาน (Quality Jobs and Workforce Development) เช่น การเปลี่ยนแปลงสุทธิของจำนวนการจ้างงานทั้งหมดในภาคพลังงานและภาคที่เกี่ยวข้อง
ไม่เพียงเท่านั้น ในระดับภูมิภาค Association of Southeast Asian Nations ได้กำหนดทิศทางร่วมผ่านแผน ASEAN Plan of Action for Energy Cooperation (APAEC) 2026-2030 ซึ่งมีจุดเด่นคือการกำหนด “เป้าหมายเชิงปริมาณที่ชัดเจน” เช่น การเพิ่มสัดส่วนพลังงานหมุนเวียนในกำลังการผลิตไฟฟ้าให้ถึงประมาณ ๔๕% ภายในปี ๒๐๓๐ พร้อมทั้งเน้นความร่วมมือระหว่างประเทศสมาชิก เช่น การพัฒนาโครงข่ายไฟฟ้าอาเซียน (ASEAN Power Grid) เพื่อเสริมสร้างความมั่นคงด้านพลังงาน สำหรับประเทศไทย มติสมัชชาสุขภาพแห่งชาติครั้งที่ ๑๘ พ.ศ. ๒๕๖๘ มีจุดเน้นคือการส่งเสริมพลังงานแสงอาทิตย์ในระดับชุมชน ซึ่งช่วยให้ประชาชนสามารถเข้าถึงและมีส่วนร่วมในการผลิตพลังงานของตนเอง อันนำไปสู่การลดความเหลื่อมล้ำและเสริมสร้างความเป็นธรรมในระบบพลังงาน